Ma`lumotlarga ko`ra, er yuzi aholisining besh foizi o`t pufagida tosh “ko`tarib” yurar ekan. Shunisi qiziqki, mazkur a`zo faoliyati bilan bog`liq xastaliklar erkaklarga qaraganda ayollarda ikki-uch baravar ko`proq kuzatiladi. Xo`sh, buning sababi nimada? O`t pufagi yallig`lanishi, tosh yig`ilishi, o`t dimlanishi, “qurt” paydo bo`lishi kabi sindromlar qanday yuzaga keladi?

Mavzu yuzasidan Respublika ixtisoslashtirilgan terapiya va tibbiy reabilitasiya ilmiy amaliy tibbiyot markazining bo`lim boshlig`i, gastroenterolog shifokor Elnora Do`stmuhamedova ma`lumot beradi.

U qanday a`zo?

Organizmda o`t yig`iladigan a`zo o`t pufagi, deb atalib, unda taxminan 50-80 ml. o`t va safro suyuqligi bor. Ushbu a`zodagi o`t jigar hujayralari ajratadigan sarg`ish suyuqlikdan tarkib topgan bo`lib, yog`simon moddalar hazm bo`lishi va so`rilishi uchun zarur. Jigarning to`xtovsiz o`t ajratishi organizmda kechuvchi tabiiy jarayondir. Agar ovqat hazm qilishda muammo bo`lmasa, o`t pufagi ham faol ishlaydi. Aks holda esa unda zarda  to`planib,  tosh yig`ilishi hamda boshqa kasalliklar kelib chiqishi mumkin.

 

Xolesistit haqida eshitganmisiz?

Xolesistit – o`t pufagi yallig`lanishi ovqat hazm qilish tizimi kasalliklarining keng tarqalgan turlaridandir. Aksariyat hollarda vaqtida ovqatlanmaslik yoki haddan ziyod taom iste`mol qilish natijasida o`t hosil bo`lishi va o`t haydalishining buzilishi va buning natijasida tosh yig`ilishi, surunkali qabziyat, turli infeksiyalar sabab yuzaga keladi. Yog`li taomni xushlovchilarda esa xolesistitga chalinish ehtimoli birmuncha yuqori. Xolesistitda safro to`planib borib, o`ng biqin – qovurg`a ostida simillagan og`riq og`irlik bilan kechadi. Shuningdek, safro qusish holatlarini ham kuzatish mumkin.

O`t dimlanishidan ehtiyot bo`ling!

Ovqat hazm bo`lishi buzilganida jigar ajratayotgan suyuqlik o`t pufakda to`planib, dimlanadi. Shuningdek, uyqu oldidan to`yib ovqatlanish ham harakatsizlik sabab hazm bo`lmay, o`t suyuqligi dimlanishiga olib keladi. Bunda siz og`iz taxirlashishi yoki jig`ildon qaynashini sezasiz.

Nahot, toshni sezmasak?

Ma`lumki, o`t pufakdagi suyuqlik bir necha tarkibdan iborat. Shunga ko`ra, ushbu a`zoda yuzaga keluvchi toshlar ham tarkib jihatidan bir-biridan farqlanadi. Masalan, xolesterindan, kalsiy tuz cho`kmasidan hamda bilirubin pigmentidan hosil bo`luvchi toshlar mavjud. Biroq ko`p hollarda toshlar tarkibi aralash ham bo`ladi va ularning o`lchami 0,1 mm.dan 5 sm.gacha borishi mumkin. Ba`zilarda tosh qo`zg`almagunicha hech qanday bezovtalik sezilmaydi. Hatto og`riq ham bo`lmay, ahyon-ahyonda ko`ngil aynishi, jig`ildon qaynashi yoki og`iz taxirlashishi mumkin. Tosh o`t yo`liga tomon harakatlanib, uni berkitib qo`yganida o`ng qovurg`a ostida sanchiqli og`riq yuzaga keladi. So`ng og`riq – qorin,  o`ng kurak, o`ng elka, o`mrov va kuraklararo sohaga tarqalib, bezovtalik kuchayadi.

 

Kasallik nasl suradi…mi?

O`t-tosh kasalligi yuzaga kelishining omillari turlicha. Shulardan eng ko`p tarqalgani – haddan ortiq va pala-partish ovqatlanish, kamharakatlik, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, o`t dimlanib qolishi kabilardir. Qolaversa, irsiy bog`liqlik va semirishga moyilligi borlarda ham o`t-tosh kasalligi uchrashi mumkin.

Agar oilada kimdir o`t-tosh xastaligi bilan og`risa, bu, keyingi avlodlarga ham o`tadi, degani emas. Masalan, sizda o`t pufagi xastaliklariga moyillik bo`lib, tashqi ta`sirlar yoki nosog`lom turmush tarzini kechirsangiz, o`t-tosh kasalligining yuzaga kelishi ehtimoli ortadi.

 

Nega ayollarda ko`proq?

Ayol organizmida homiladorlik sabab almashinuv jarayonlari o`zgarib turadi. Shu sabab ham o`t pufagi kasallanishi yoki zarda turib qolishi mumkin. Erkaklarda esa noto`g`ri ovqatlanish va zararli mahsulotlar ta`sirida o`t pufagi kasallanadi.  

 

Tezkor tekshiruv

O`t pufagi faoliyatini baholashda dastlab shikoyatlaringiz o`rganiladi. Buning uchun gastroenterolog shifokor ko`rigiga borasiz. Shifoxonada ultratovush tekshiruvi o`tkazilib, zarurat bo`lsa, kompyuter tomografiyasi va kerakli tahlil xulosalari tayyorlanadi. Shunga ko`ra, o`t pufagidagi o`zgarishlar, xususan, tosh bo`lsa, uning katta-kichikligi aniqlanib, zarur muolaja tayinlanadi. Tosh o`lchami kichik, deb topilsa, uni eritib tushiruvchi dori preparatlari hamda parhez buyuriladi. Og`riq xurujlari hafta davomida ikki-uch bor qaytalansa, jarrohlik amaliyoti yordamida o`t pufak tosh bilan birga olib tashlanadi. Negaki, mazkur a`zo olib tashlanmasa, oshqozonosti bezining yallig`lanishi – pankreatitga chalinish mumkin.  

 

O`t pufagisiz ham yashash mumkin!

O`t pufagida tosh yig`ilib, o`t yo`llariga tiqilib qolsa, jarrohlik yo`li bilan a`zoning o`zi ham olib tashlanadi. Chunki tosh olinib, o`t pufagi qoldirilsa, o`sha erga yana tosh yig`ilishi ehtimoli mavjud. Xavotirlanmang, o`t pufagi yo`qligini organizm o`z-o`zini qayta tiklash funksiyasi orqali bilintirmaydi. Biroq o`t pufagingiz olib tashlansa, olti oy mobaynida qat`iy parhezga rioya etib, undan so`ng ham parhezbop mahsulotlarni  oz-ozdan, tez-tez tanovvul qilishga odatlanishingiz kerak. Qolaversa, to`yib ovqatlanmaslik, uyqu oldidan taomlanish ham tavsiya etilmaydi.

 

“Yuvdirish” muolajasi

O`t pufakda turli cho`kmalar hosil bo`lib, bezovtalik kuchayishi, eyilgan ovqat hazm bo`lmay, oshqozonda turib qolishi shuningdek, ushbu a`zoda lyambliya mavjud bo`lishi yuvdirish muolajasini talab qiladi.  Mazkur amaliyot shifokor ko`rsatmasi bilan bajarilib, o`t pufagida tosh bo`lmagan taqdirdagina qilinishi mumkin. Bir martalik muolajadan so`ng uni  takrorlash shart emas.

Profilaktika uchun makkajo`xori popugi, na`matak hamda safro haydovchi damlamalardan ichib turish mumkin.

 

“Qurtlab” ketsa-ya…

Ko`pincha, terining oqarib qolishi, tez-tez qichinish, shamollaganda qorin sohasidagi simillagan og`riq yoki soch to`kilishi kabi holatlarda tahlil o`tkazilsa, organizmda parazitlar borligi aniqlanishi mumkin. O`t pufagida, asosan, lyambliya parazitlari  uchraydi. Davolash uchun kerakli tibbiy tekshiruv o`tkazilib, shunga ko`ra, muolaja (o`t pufagini yuvish, parazitlarga qarshi zarur preparatlar ichish)lar buyuriladi.

Yodda tuting: agar oila a`zolaringizdan birida ushbu holat aniqlansa, parazitlarga qarshi muolaja qolganlarda ham o`tkazilishi kerak.   

 

Xasta bo`lmay, desangiz…

Hech birimiz o`t pufagi kasalliklaridan himoyalangan emasmiz. Shunday ekan, avvalo, to`g`ri ovqatlanish tartibiga amal qilishni o`rganaylik. Masalan, mayonez, margarin, sariyog`, yog`li sut mahsulotlari, yog`li go`sht, bug`doy unidan tayyorlangan non kabilar taomnomangizda imkon qadar kamroq bo`lgani ma`qul. Shuningdek, ko`p qovurilgan, dudlangan, konservalangan eguliklar, gazli ichimliklar va  achchiq qahvaning ham me`yorini unutmang. Bir kunda 15-20 daqiqalik jismoniy mashqlar bilan shug`ullaning. Uzzukun o`tirib ishlaydiganlardan bo`lsangiz, har bir-ikki soat oralig`ida oyoq chigilini yozib, engil mashqlarni bajarib turing.

 

Yodda tuting!

O`t pufagi kasalliklari hamda uning oldini olish uchun quyidagi mahsulotlarni ko`proq iste`mol qiling: sarxil meva va sabzavotlar, barra ko`katlar, yog`siz sut-qatiq, tvorog, yirik tortilgan undan tayyorlangan non va shirinliklar, turli yormalar, baliq va dengiz mahsulotlari,  yog`siz go`sht. Agar o`t pufagi parhezida bo`lsangiz, luqmani oz-ozdan va yaxshilab chaynab eyishga harakat qiling. To`yib ovqatlanishdan saqlaning. Shifokor tavsiyasiga ko`ra, o`t-safro haydovchi damlamalardan ichib tursangiz ham bo`ladi.

 

Yorilib ketishi mumkin!

Ayrim hollarda o`ng qovurg`a ostida paydo bo`lgan og`riqni engillashtiraman, deb issiq grelka qo`yib yoki badanni isituvchi surtmalar surtib, davolamoqchi bo`lamiz. Ammo bu mutlaqo noto`g`ri! Shuningdek, toshni maydalab tushiradigan damlamalaru o`t pufagini tozalaydigan choylarga ham ishonmang. Og`riq xuruj qilganida og`riqsizlantiruvchi dorilar kor qilmaydi. Xullas, o`zibilarmonlik qilib, “davolanish” o`t pufagining yorilishiga olib kelishi mumkin. Yaxshisi, o`z vaqtida shifokorga uchrab, kerakli muolajalarni  oling.

 

Kartoshka sharbati, xom tuxum…

O`t pufagidagi muammo sabab jig`ildon qaynashi bezovta qilaversa, kimdir iste`mol sodasi aralashtirilgan suv, kartoshka sharbatini ichish yoki xom tuxum yutishni maslahat beradi. Bu usullar vaqtinchalik ahvolingizni engillashtirishi mumkin. Biroq kasallikni davolamaydi! Qolaversa, bilib-bilmay qo`llangan tadbir organizmning boshqa a`zolariga ziyon etkazishi ham mumkin.

manba: Darakchi.uz

ULASHISH